nivoi i vrste vlasti l institucije vlasti l monitoring vlasti u republici srpskoj l kako još do informacija o (ne)radu vlasti l sudska vlast l narodna skupština l predsjednik rs l predsjednik vlade l vlada republike srpske l opštine i gradovi  

Nivoi i vrste vlasti 

Kao neko ko je spreman da se aktivno uključi u društvena dešavanja u svojoj zajednici a i šire, prije svega, trebaš razlikovati nivoe i vrste vlasti. Nivoi vlasti koji postoje u Bosni i Hercegovini su lokalni (opštinski i/ili gradski), kantonalni, entitetski i državni, a vrste zakonodavna, izvršna i sudska vlast. 

 Institucije vlasti

Zakonodavna:

donosi zakone, usvaja javne politike i nadgleda njihovo provođenje, potvrđuje vladu i nadgleda njen rad (skupštine i parlamenti).

Izvršna: realizuje programe, projekte, upravlja, podnosi izvještaj skupštini (vlada sa ministarstvima).

Sudska vlast: štiti prava i kažnjava one koji se ogriješe o zakon.  

U skladu sa nivoima i vrstama vlasti postoje i institucije vlasti koje imaju određene nadležnosti, a koje su bitne za tvoj rad i sa kojima se trebaš upoznati. Zašto? Jednostavno da bi ti i tvoji drugari znali ko je za šta odgovoran i kome se možete obratiti za svaki od pojedinačnih problema koje budete rješavali, da znate kome da uputite dopis, molbu, koga za šta da kritikujete javno i čiju odgovornost da, kao aktivni omladinci, tražite kada nešto u državi “škripi“! I još nešto! Da biste znali koga i šta birate na opštim i lokalnim izborima. Ali, o tome će biti više riječi nešto kasnije u narednom poglavlju! 

Monitoring vlasti u Republici Srpskoj  

Bez obzira o kom nivou i vrsti je riječ, lokalnom ili entitetskom, izršnoj, zakonodavnoj ili sudskoj, vlasti u Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini su obavezne da svoj rad obavljaju savjesno i sa visokim stepenom odgovornosti. Da bi mogli pratiti njihov rad, građani i civilni, tj. nevladin sektor treba biti informisan o svemu što vlasti preduzimaju kako bi nam bilo bolje. To zapravo znači da rad vlasti treba biti transparentan, otvoren za javnost, te da su informacije o njima lako dostupne građanima, medijima i dr.  Na lokalnom nivou sa kojim ćeš se, vjerujemo, najčešće susretati to znači da vlasti racionalno troše novac iz godišnjeg budžeta opštine/grada, da ne zabušavaju već realizuju konkretne i vidljive projekte koji su važni za zajednicu, da na javnim raspravama građani mogu iznijeti svoje stavove, kao i da postoje drugi mehanizmi preko kojih građani mogu komunicirati sa vlastima, te da postoji nesmetan protok informacija o tome šta vlasti rade. 

Kako još do informacija o (ne)radu vlasti? 

Na osnovu Zakona o slobodi pristupa informacijama imate pravo ti kao fizičko ili organizacija kao pravno lice podnijeti zahtjev za pristup informacijama iz nadležnosti bilo koje institucije vlasti u BiH. Zahtjev se podnosi u pismenoj formi, uglavnom putem pošte ili dostavom na adresu institucije i mora sadržati dovoljno informacija o prirodi tražene informacije, ime podnosioca zahtjeva i kontakte. U roku od 15 dana kontaktirana institucija dužna je odgovoriti da li je odobrila pristup informaciji djelimično ili u cjelini. Na ovaj način možeš dobiti informacije koje vlasti ne iznose u javnost, a ti sumnjaš da tu nešto “smrdi“!  

Sudska vlast 

Vlast u Republici Srpskoj je podijeljena Ustavom RS. Po Ustavu RS, sudska vlast pripada sudovima. Ujedno, ona je treći igrač u igri podjele vlasti unutar sistema u kojem jedni donose zakone, drugi ih sprovode, dok treći po njima sude, te na taj način sprečavaju samovolju i bahatost pojedinaca ili grupa. U Srpskoj postoje osnovni sudovi, okružni sudovi i Vrhovni sud Republike Srpske koji je najviši sudski organ u Srpskoj. Pored ovih sudova postoji i Ustavni sud Republike Srpske koji odlučuje o ustavnosti i zakonitosti.  Nadležnost gore nabrojanih sudova je različita. Osnovni sudovi odlučuju kao sudovi prvog stepena u parničnim, vanparničnim, krivičnim, prekršajnim, radnim i privrednim sporovima. Okružni sudovi odlučuju kao sudovi drugog stepena, odnosno odlučuju po žalbama na odluke osnovnih sudova. Takođe, okružni sudovi odlučuju u prvom stepenu u upravnim sporovima (protiv akata upravnih organa) i u krivičnim predmetima gdje je za djelo za koje se sudi propisana kazna zatvora deset godina i više. I, najzad, Vrhovni sud Republike Srpske odlučuje u trećem stepenu protiv odluka okružnih sudova i u drugom stepenu protiv odluka okružnog suda u upravnim sporovima i krivičnim postupcima gdje je za djelo za koje je okružni sud donio odluku propisana kazna zatvora deset godina. 

Narodna skupština  

Na nivou Republike Srpske Narodna skupština (NSRS) predstavlja zakonodavnu vlast. Skupština donosi zakone, potvrđuje sastav vlade ili imenovanje pojedinih ministara, prati i usmjerava rad Vlade. Skupština RS ima svog predsjednika i 2 potpredsjednika, odnosno 83 poslanika koje biraju građani na opštim izborima. Odluke u skupštini se donose glasovima većine. Skupštinskim zasjedanjima prisustvuju i predsjednik Vlade/premijer i njegovi ministri. Vijeće naroda je tijelo koje razmatra sve odluke koje donese NSRS i odlučuje pravom veta. Vijeće naroda nema pravo da daje svoje mišljenje već da ospori određeni zakon ako procjeni da je povrijeđen vitalni nacionalni interes jednog od tri konstitutivna naroda. Sad se ti pitaš ko štiti i zastupa interese ostalih naroda u RS; to se vjerujemo pitaju i oni!   

Predsjednik RS 

Predsjednik Srpske predstavlja Republiku Srpsku, predlaže zakone, ukazom proglašava zakone, daje pomilovanja, dodjeljuje odlikovanja i obavlja druge poslove koji su u skladu sa Ustavom RS i zakonom. Osim nabrojanog, važno je da znaš i da predsjednik RS Narodnoj skupštini predlaže mandatara za predsjednika Vlade, tj. premijera kao i predsjednika i sudije Ustavnog suda.  

Predsjednik Vlade, tj. premijer Republike Srpske 

Nakon što predsjednik RS predloži mandatara Vlade, kandidat Narodnoj skupštini izlaže program Vlade i predlaže njen sastav, odnosno ekipu ministara sa kojima će realizovati programom zacrtane ciljeve. O sastavu Vlade se izjašnjava Narodna skupština; Vlada je izabrana ako je za njen izbor glasala većina od ukupnog broja poslanika.  Jasno ti je da je u ovoj konstalaciji zvjezdica, predsjednik Vlade najsjajnija zvijezda. On/ona za vrijeme trajanja mandata Vlade može vršiti promjene u ekipi ministara; jednostavno, ministar koji ne zadovolji uslove, ispada iz igre! E sad, nigdje nema apsolutne vlasti, pa tako ako predsjednik RS primijeti da je došlo do krize u funkcionisanju Vlade, čak i glavni i odgovorni, tj. premijer, može na zahtjev predsjednika RS “ispasti iz igre”!  Dobro je znati i da je uređenje Srpske parlamentarno, što znači da predsjednik Vlade ima veća ovlaštenja u odnosu na predsjednika RS. 

Vlada Republike Srpske

 Vlada Republike Srpske je izvršni organ Narodne skupštine. Dakle, ta vlast izvršava ono što zakonodavna vlast usvoji kroz svoja skupštinska zasjedanja, odluke. Vladu RS čine predsjednik, dva potpredsjednika i ministri. U okviru Vlade RS djeluje 16 ministarstava koja su nadležna za razvoj Republike Srpske, ekonomska, socijalna, pitanja i rješavanje životnih problema njenih građana. Vlada Srpske podnosi godišnji i periodične izvještaje o svom radu Narodnoj skupštini RS, o kojima se poslanici izjašnjavaju, tj. usvajaju ih ili ne. Narodna skupština može izglasati nepovjerenje Vladi. 

Opštine i gradovi 

Opštine i gradovi predstavljaju lokalni nivo vlasti. Ovaj nivo vlasti je najbliži građanima i oni preko njega najčešće ostvaruju kontakt sa državom. Na lokalnom nivou, vlast dijele načelnik/gradonačelnik sa svojom upravom koji predstavljaju izvršnu vlast i skupština opštine/grada koju čine odbornici. Svaka opština/grad odlučuje o strukturi svoje uprave, koja će odjeljenja postojati, koje pozicije će biti definisane sistematizacijom radnih mjesta i sl. Lokalne uprave su nadležne i za rad nekih mladima značajnih institucija kao što su osnovne i srednje škole, kulturni centri, sportski objekti i dr.